Lis 15

Zachowek – komu, kiedy i w jakiej wysokości przysługuje?

Zachowek – komu, kiedy i w jakiej wysokości przysługuje?

W polskim prawie obowiązuje zasada swobody testowania, która zapewnia spadkodawcy prawo do dowolnego rozporządzania swoim majątkiem na wypadek śmierci. Swoboda testowania doznaje jednak pewnych ograniczeń. Najistotniejszym i tym samym zasługującym na szczególne uwzględnienie jest ograniczenie swobody testowania ze względu na ochronę interesów najbliższej rodziny spadkodawcy, poprzez instytucję zachowku.

Kiedy przysługuje zachowek?

Temat prawa do zachowku pojawia się przede wszystkim w sytuacjach, gdy spadkodawca pominie członka swojej najbliższej rodziny w testamencie, na którego podstawie przeprowadzany jest dział spadku pomiędzy uprawnionych spadkobierców. W doktrynie uznaje się, że spadkodawca ma niejako moralny obowiązek wspierania członków swojej najbliższej rodziny, a tym samym są oni uprawnieni do otrzymania korzyści ze spadku. W celu zabezpieczenia interesów osób najbliższych zmarłemu polskie prawo przewidziało instytucję zachowku. Uprawnienie do zachowku to roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej skierowane do osoby lub osób, które spadek po zmarłym nabyły. Oznacza to, że spadkobierca, któremu przysługuje prawo do zachowku staje się wierzycielem w stosunku do spadkobiercy, któremu spadek przypadł.

Przykład: Spadkodawca miał dwoje dzieci syna i córkę. Jako swojego spadkobiercę w testamencie wskazał syna. Zatem syn będzie spadkobiercą całego spadku, natomiast córka będzie uprawiona do zachowku i będzie miała roszczenie o zachowek do swojego brata.

Komu przysługuje zachowek?

Roszczenie o zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy w danym przypadku byliby powołani do spadku z ustawy (dziedziczenie ustawowe). Zachowek nie przysługuje, jeżeli spadkobierca został uznany za niegodnego, zrzekł się dziedziczenia lub odrzucił spadek, a także w sytuacji gdy spadkodawca wydziedziczył spadkobiercę, tj. pozbawił go prawa do zachowku. Zachowek nie przysługuje również małżonkowi spadkodawcy, jeżeli spadkodawca przed śmiercią wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy małżonka, a żądanie to było uzasadnione.

Zarówno wydziedziczenie i niegodność dziedziczenia jak też odrzucenie spadku przez spadkobiercę nie pozbawia prawa do zachowku jego zstępnych. Odmienna sytuacja występuje w przypadku zrzeczenia się dziedziczenia przez spadkobiercę, w wyniku czego jego zstępni co do zasady pozbawieni są prawa do zachowku, chyba że w treści umowy o zrzeczenie się dziedziczenia określono inaczej.

Prawo do zachowku nie przysługuje zatem innym krewnym, np. rodzeństwu, dziadkom, kuzynom. Jeżeli spadkodawca pozostawia małżonka i zstępnych (dzieci lub przysposobieni), którzy na podstawie przepisów kodeksu cywilnego należą do kręgu spadkobierców ustawowych, ale wskutek sporządzenia testamentu, nie dochodzą do dziedziczenia, wówczas zarówno małżonek jak też zstępni zmarłego mają prawo do otrzymania zachowku. Wprowadzenie przez ustawodawcę instytucji zachowku nie odbiera spadkodawcy prawa do rozrządzania spadkiem przeciwnie, pozostawia mu taką możliwość, przyznając jednocześnie ochronę, grupie najbliższych mu osób.

W jakiej wysokości przysługuje zachowek?

Zasadniczo, zachowek przysługuje w wysokości połowy tego, co uprawniona osoba dziedziczyłaby, gdyby testament nie został sporządzony, czyli połowa wartości spadku, jaki otrzymałby gdyby dziedziczył ustawowo. Natomiast osoby małoletnie oraz niezdolne do pracy otrzymują 2/3 tego, co odziedziczyłyby ustawowo.